هیدروسفالی یا آب آوردن مغز در سنین مختلف: درمان با شنت گذاری مغزی

هیدروسفالی یا آب آوردن مغزهیدروسفالی به تجمع مایع درون حفره­‌های عمیق مغز (بطن مغز) گفته می­‌شود. مایع اضافی باعث افزایش سایز بطن مغز شدند و به مغز فشار وارد می‌­کند. مایع مغزی نخاعی از بطن­‌های مغز عبور می­‌کند و مغز و نخاع را شستشو می­‌دهد. اما فشار بسیار زیاد مایع مغزی نخاعی که به هیدروسفالی مرتبط است می‌­تواند باعث آسیب دیدگی بافت­‌های مغز و اختلالات متعددی در عملکرد آن شود.

احتمال بروز هیدروسفالی در هر سنی وجود دارد، اما معمولا شیوع آن در میان نوزادان و افرادی که 60 سال به بالا سن دارند، بیشتر است. درمان جراحی هیدروسفالی می­‌تواند به حفظ سطح طبیعی مایع مغزی نخاعی کمک کند. برای کنترل علائم بیماری یا رفع مشکلات ناشی از هیدروسفالی به روش‌­های درمانی متعددی نیاز است.

در صورتی که علائمی مانند بزرگی اندازه سر، سردرد، بی خوابی یا تشنج در خود یا یکی از نزدیکانتان مشاهده کرده‌اید لازم است حتماَ و در اسرع وقت به پزشک مراجعه کرده و مراحل تشخیص و درمان مشکل را پیگیری نمایید تا اگر این علائم به دلیل وجود هیدروسفالی بوده است از بروز عوارض بعدی مانند معلولیت جلوگیری نمایید. برای رزرو وقت ملاقات با دکتر مرادی، متخصص جراحی مغز و اعصاب می‌توانید با شماره‌های 02833235232 - 09192810165 تماس حاصل فرمایید.

علل بروز هیدروسفال


هیدروسفالی به علت عدم تعادل بین مقدار مایع مغزی نخاعی تولید شده و سطح جذب آن توسط جریان خون ایجاد می­‌شود. مایع مغزی نخاعی توسط بافت­‌های داخلی پوشاننده بطن مغز ایجاد می­‌شود که توسط کانال­‌هایی که به هم مرتبط هستند به درون بطن مغز جاری می­‌شود. بخش عمده­‌ای از آن توسط عروق خونی بافت‌­های نزدیک پایه مغز جذب می‌­شود. مایع مغزی نخاعی نقش بسیار مهمی را در عملکرد مغز ایفا می­‌کند، وظایف این مایع عبارتند از:

  • باعث می‌­شود که مغز درون جمجمه شناور باشد و وزن آن بیشتر از مایع اطراف آن باشد.
  • به عنوان بالشتک عمل می­‌کند از آسیب دیدگی مغز در برابر ضربه جلوگیری می‌­کند.
  • مواد زائد ناشی از متابولیسم مغز را دفع می‌­کند.
  • برای حفظ فشار درون مغز به طور مداوم بین مغز و نخاع در حال حرکت است و تغییرات ایجاد شده در سطح فشار خون مغز را جبران می­‌کند.

افزایش سطح مایع مغزی نخاعی بطن­‌های مغز در پی یکی از موارد زیر رخ می­‌دهد:

تولید بیش از حد مایع مغزی نخاعی

به ندرت میزان تولید مایع مغزی نخاعی بیشتر از سطح جذب آن توسط بدن است، بنابراین این مایع درون مغز تجمع پیدا می­‌کند.

جذب نامناسب

یکی از اختلالاتی است که در فرایند جذب مایع مغزی نخاعی توسط عروق خونی شیوع کمتری دارد. این امر معمولا به التهاب بافت­‌های مغز به علت بیماری یا آسیب دیدگی مربوط است.

انسداد

شایع‌ترین علت هیدروسفالی، انسداد بخشی از مسیر طبیعی مایع مغزی است که ممکن است این انسداد در مسیر یک بطن به بطن دیگر یا بطن­‌های مغز به فضای اطراف آن رخ می­‌دهد.

علائم بیماری آب آوردن مغز


علائم بیماری آب آوردن مغزعلائم و نشانه­‌های هیدروسفالی با توجه به سن شروع بیماری، متفاوت است. این علائم در سنین مختلف عبارتند از:

علائم و نشانه­‌های شایع هیدروسفالی در نوزادان عبارت است از:

تغییر در وضعیت سر نوزاد

  • بزرگ شدن غیر طبیعی سر
  • افزایش سریع اندازه سر
  • وجود یک نقطه برآمده یا سفت در قسمت فوقانی سر

علائم و نشانه‌­های فیزیکی

  • استفراغ
  • احساس خواب آلودگی
  • تحریک پذیری
  • از دست دادن اشتها
  • تشنج
  • افتادگی چشم‌­ها به سمت پائین
  • کاهش قدرت و حجم عضله
  • واکنش ضعیف نسبت به لمس شدن
  • کاهش میزان رشد نوزاد

علائم و نشانه­‌های هیدروسفالی در میان کودکان نوپا و کودکان بزرگتر عبارت است از:

علائم و نشانه‌­های فیزیکی

  • سردرد
  • دوبینی و تاری دید
  • افتادگی چشم­‌ها به سمت پائین
  • بزرگ شدن غیر طبیعی سر کودک
  • لتارژی یا احساس خواب آلودگی
  • تهوع و استفراغ
  • پایدار نبودن وضعیت تعادل کودک
  • ضعیف بودن سطح هماهنگی اعضای بدن
  • کاهش اشتها
  • تشنج
  • بی اختیاری ادراری

تغییرات رفتاری و شناختی

  • تحریک پذیری
  • تغییرات شخصیتی
  • کاهش میزان عملکرد کودک در مدرسه
  • بروز مشکل در برخی از مهارت­‌های جسمانی مانند راه رفتن یا حرف زدن

علائم و نشانه­‌های شایع هیدروسفالی در میان جوانان و افراد میانسال عبارت است از:

  • سردرد
  • لتارژی
  • از دست دادن هماهنگی و تعادل بدن
  • از دست دادن کنترل مثانه یا تکرار فوری ادرار
  • اختلال بینایی
  • از دست دادن حافظه
  • توانایی تمرکز و مهارت­‌های فکری که بر عملکرد شغلی تاثیر می­‌گذارد.

علائم و نشانه­‌های شایع هیدروسفالی در میان افراد 60 سال به بالا عبارت است از:

  • از دست دادن کنترل مثانه یا تکرار ادرار
  • از دست دادن حافظه
  • کاهش پیشرونده مهارت­‌های فکری یا عقلی
  • اختلال در راه رفتن که معمولا تحت عنوان به هم خوردن تعادل توصیف می‌­شود.
  • از دست دادن تعادل و هماهنگی اعضای بدن

چه زمانی مراجعه به پزشک الزامی است؟


زمانی که نوزاد یا کودک نوپا با علائم و نشانه‌­های زیر مواجه شد باید فورا او را به مرکز پزشکی ارجاع داد:

  • گریه کردن با صدای بلند
  • اختلال در مکیدن سینه مادر یا شیشه شیر و ناتوانی در غذا خوردن
  • استفراغ بی دلیل و مکرر
  • عدم تمایل به حرکت دادن سر یا دراز کشیدن
  • اختلال در تنفس
  • تشنج

در صورت بروز این علائم و نشانه­‌ها در هر سنی باید فورا بیمار را به پزشک ارجاع داد. از آنجایی این اختلالات می­‌توانند منجر به هیدروسفالی شود، تشخیص و درمان به موقع اهمیت بسیار زیادی دارد.

فاکتورهای خطر


در اکثر موارد، علت اصلی ابتلا به هیدروسفالی مشخص نیست. با این حال، برخی از مشکلات می­‌توانند منجر به هیدروسفالی شوند. معمولا پس از تولد یا در حین تولد، عوامل و فاکتورهای زیر در ابتلا به هیدروسفالی نقش دارند:

  • اختلال رشد سیستم اعصاب مرکزی که باعث انسداد مایع مغزی نخاعی می­‌شود.
  • خونریزی درون بطن مغز که یکی از عوارض نارس بودن نوزاد است.
  • عفونت رحم در درون بارداری، مانند سفلیس یا سرخجه می‌­تواند باعث التهاب بافت­‌های مغز شود.

عوامل و فاکتورهای دیگری که می­‌توانند باعث ابتلا به هیدروسفالی شوند عبارتند از:

  • وجود تومور یا آسیب دیدگی مغز و ستون فقرات
  • عفونت سیستم اعصاب مرکزی مانند مننژیت باکتریایی یا اوریون
  • خونریزی مغزی به علت سکته یا ضرب دیدن سر
  • سایر ضربه­‌های تروماتیک به سر

عوارض هیدروسفالی


عوارض بلند مدت هیدروسفالی بسیار متغیر است و معمولا پیش بینی آن دشوار است. در صورتی که هیدروسفالی با بزرگ شدن نوزاد پیشرفت کند می­‌تواند منجر به ناتوانی­‌های فکری، جسمانی، و رشد شود. در برخی موارد که وضعیت بیمار خیلی حاد نباشد، درمان صحیح به موقع این عارضه می­‌تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند. به طور کلی میزان بهبود بزرگسالان و افراد میانسالی که به طرز قابل توجهی مهارت­‌های  فکری و حافظه خود را از دست داده‌­اند، ضعیف خواهد و علائم و نشانه­‌های ناشی از بیماری، پس از درمان نیز باقی می‌­ماند. میزان شدت عوارض به موارد زیر بستگی دارد:

  • مشکلات مربوط به رشد یا سایر بیماری­‌ها
  • شدت علائم و نشانه­‌های اولیه
  • تشخیص و درمان به موقع بیماری

تشخیص هیدروسفالی


تشخیص هیدروسفالی

معمولا هیدروسفالی براساس موارد زیر تشخیص داده می­‌شود:

  • پاسخ بیمار به سوالات پزشک در خصوص علائم و نشانه­‌های بیماری
  • معاینه فیزیکی بیمار

آزمایشات و عکس برداری­‌هایی نیز انجام می­‌شود که عبارتند از:

نوع تست اعصاب به سن بیمار بستگی دارد. متخصص مغز و اعصاب سوالات مختلفی را از بیمار می­‌پرسد و تست ساده­‌ای را در مطب خود انجام می­‌دهد تا بتواند وضعیت عضلات، حرکات بیمار، سطح سلامت او، نحوه عملکرد حواس او را ارزیابی کند.

تصویر برداری از مغز می­‌تواند بزرگ شدن بطن مغز به علت تجمع بیش از حد مایع را نشان دهد. از این تصاویر برای شناسایی علل ابتلا به هیدروسفالی یا سایر اختلالاتی که باعث بروز علائم و نشانه­‌های بیماری شده­‌اند، استفاده می­‌شود. تست­‌های تصویر برداری عبارتند از:

  • اولتراسوند: در تصویر برداری اولتراستوند از امواج پر فرکانس صدا برای تولید تصاویر استفاده می­‌شود. معمولا از این روش برای ارزیابی اولیه نوزاد استفاده می­‌گردد زیرا یک روش نسبتا ساده و کم خطر است. پزشک دستگاه اولتراسوند را روی نقطه نرم سر کودک یا نوزاد قرار می­‌دهد. اولتراسوند می­‌تواند قبل از تولد و در هنگام انجام معاینات دوران بارداری، وجود عارضه هیدروسفالی را نشان دهد.
  • ام آر آی: در این روش از امواج رادیویی و میدان مغناطیسی برای تولید تصاویر سه بعدی یا تصاویر متقاطع از مغز استفاده می­شود. بیمار هیچ گونه دردی را احساس نمی­کند، اما سر و صدای این دستگاه زیاد است و بیمار باید بدون حرکت روی دستگاه دراز بکشد. برای انجام ام آر آی در کودکان باید از داروی آرام بخش یا بیهوشی استفاده کرد. در برخی از بیمارستان­‌ها از یک نوع ام آر آی بسیار سریع برای عکس برداری استفاده می‌­شود که نیازی به بیهوش کردن کودک نیست.
  • سی تی اسکن: سی تی اسکن یک فناوری تخصصی است که به کمک اشعه ایکس تصاویری متقاطع از مغز تهیه می­‌شود. فرایند اسکن مغز به صورت فوری انجام می­‌شود و بیمار هیچ گونه دردی را احساس نمی‌­کند. بیمار باید برای انجام این تست به صورت ثابت و بدون هیچ گونه حرکتی روی میز مخصوص دراز بکشد، بنابراین انجام سی تی اسکن در کودکان باید با ماده بیهوشی انجام شود. از معایب سی تی اسکن این است که تصاویر به دست آمده از این روش در مقایسه با ام آر آی از دقت کمتری برخوردار هستند، و بیمار در معرض تشعشع قرار می­‌گیرد. معمولا از سی تی اسکن برای ارزیابی اورژانسی مغز و تشخیص فوری هیدروسفالی استفاده می­‌شود.

درمان هیدروسفالی


بازتاب شناسی، طب سوزنی، بیوژنتیک و برخی از داروهای انرژی زا می­‌توانند به حفظ تعادل بدن بیمار کمک کنند. ماساژ بیوژنتیک از جمله روش‌­هایی است که برای درمان هیدروسفالی توصیه می­‌شود زیرا به تثبیت وضعیت طبیعی اعضا و سیستم­‌های بدن کمک می‌­کند. روش‌­هایی نیز در طب سنتی برای کنترل و درمان این بیماری ارائه شده که البته باید زیر نظر پزشک انجام شود مانند دم کرده گیاهانی نظیر دارچین، پونه کوهی و بهار نارنج همراه با عسل و معجون جین سینگ.

رژیم غذایی

مصرف خوراکی­‌هایی که غنی از آلکالین هستند می­‌توانند به کنترل بیماری هیدروسفالی کمک کنند. 80 درصد از رژیم غذایی غنی از آلکالین را مواد غذایی (میوه و سبزیجات)  و 20 درصد آن را از غذاهای اسیدی و 80 درصد غذاهای خام (ترجیحا ارگانیک) و 20 درصد آن را غذاهای پخته (سبزیجات و عدم مصرف گوشت و محصولات لبنی) تشکیل می‌­دهد. بیمار باید روزانه مقدار زیادی آب بنوشد، مصرف آب آلکالین و آب سبزیجات به صورت روزانه ضروری است.

شانت مغزی

شانت مغزیرایج‌ترین روش درمانی برای بیماری هیدروسفالی، انجام عمل جراحی برای نصب وسیله­‌ای است که شانت نامیده می­‌شود. این وسیله به تخلیه مایع از مغز کمک می­‌کند. شانت از یک لوله بلند و منعطف تشکیل شده است که دارای یک سوپاپ  است و به تخلیه صحیح مایع مغزی نخاعی به درون شکم کمک می­‌کند و میزان تخلیه آن را تنظیم می­‌کند. قسمت ابتدای لوله درون یکی از بطن­‌های مغز قرار داده می­‌شود، سپس به سر دیگر لوله به درون یکی از اعضای بدن هدایت می‌­شود تا بتواند مایع مغزی نخاعی اضافی را به راحتی جذب کند. پزشک می­‌تواند انتهای لوله را درون شکم یا یکی از بطن­‌های قلب قرار دهد. افراد مبتلا به هیدروسفالی به سیستم شانت نیاز دارند تا بتوانند زندگی خود را بدون هیچ گونه مشکلی ادامه دهند، این بیماران باید به صورت منظم بررسی شوند و تحت نظر قرار بگیرند.

ونتریکولوستومی اندوسکوپیک بطن سوم

ونتریکولوستومی اندوسکوپیک بطن سوم یک روش جراحی است که در برخی از بیماران برای درمان هیدروسفالی مورد استفاده قرار می‌­گیرد. در این روش، جراح از یک دوربین فیلمبرداری کوچک برای مشاهده قسمت­‌های داخلی مغز استفاده می­‌کند. جراح در قسمت تحتانی یکی از بطن‌­های مغز یا بین بطن­‌ها سوراخی را ایجاد می­‌کند. تا امکان تخلیه مایع مغزی فراهم شود.

عوارض جراحی

دو روش جراحی فوق می­‌توانند منجر به بروز عوارض متعددی شوند. گاهی اوقات به علت نقص مکانیکی، انسداد یا عفونت، سیستم شانت نمی‌­تواند به خوبی مایع مغزی نخاعی را تخلیه کند یا میزان تخلیه آن را تنظیم نماید. خونریزی و عفونت از عوارض جراحی ونتریکولوستومی است. هر گونه شکست در جراحی نیازمند توجه دقیق، جراحی مجدد یا سایر مداخلات پزشکی است. علائم و نشانه‌­های وجود مشکل عبارت است از:

  • تب
  • تحرک پذیری
  • خواب آلودگی و گیجی
  • تهوع و استفراغ
  • سردرد
  • اختلالات بینایی
  • قرمزی، تورم، یا حساسیت پوست در مسیر لوله شانت
  • درد شکم در مواردی که سوپاپ شانت درون شکم قرار داده می­‌شود.
  • عود مجدد علائم و نشانه­‌های اولیه هیدروسفالی

سایر روش‌­های درمانی

برخی از افراد مبتلا به هیدروسفالی به ویژه کودکان براساس عوارض بلند مدت هیدروسفالی به درمان­‌های بیشتری نیاز دارند. تیم پزشکی برای کودکان مبتلا به هیدروسفالی شامل افراد زیر است:

  • متخصص اطفال یا متخصص طب فیزیکی، که بر فرایند درمان و مراقبت پزشکی نظارت دارد.
  • متخصص مغز و اعصاب اطفال، که در زمینه تشخیص و درمان اختلالات نورولوژیکی کودکان تخصص دارد.
  • متخصص کاردرمانی، که در زمینه درمان و بهبود مهارت­‌های روزمره مهارت دارد.
  • متخصص رشد، که در زمینه رشد کودک و رفتارهای متناسب با سن او، مهارت­‌های مدرسه و مهارت­‌های بین فردی تخصص دارد.
  • متخصص سلامت ذهن مانند روان شناس و روانکاو
  • مددکار اجتماعی، که به خانواده­‌ها برای دستیابی به خدمات و برنامه ریزی برای امور مربوط به درمان کمک می­‌کند.
  • معلم خصوصی که در زمینه ناتوانی­‌های یادگیری، و تعیین نیازهای آموزشی کودک، و تشخیص منابع آموزشی مناسب تخصص دارد.

افراد بزرگسال مبتلا به هیدروسفالی که با عوارض بسیار شدید بیماری مواجه هستند، به خدمات متخصص کار درمانی، متخصص مغز و اعصاب، و سایر متخصصین نیاز دارند.

پیشگیری از هیدروسفالی


هیدروسفالی عارضه‌­ای است که نمی­‌توان از بروز آن جلوگیری کرد، اما روش­‌هایی برای کاهش ریسک ابتلا به این عارضه وجود دارد. این روش­‌ها عبارتند از:

  • مادران باردار باید به طور مرتب به متخصص زنان مراجعه کنند و تحت نظر قرار بگیرند: مراجعه منظم به پزشک برای انجام معاینات لازم در دوران بارداری می­‌تواند ریسک زایمان زودرس را کاهش دهد. زایمان زودرس، جنین را در معرض ابتلا به هیدروسفالی و سایر عوارض قرار می­‌دهد.
  • پیشگیری از ابتلا به بیماری­‌های عفونی: باید براساس سن و جنسیت خود برنامه واکسیناسیون و برنامه­‌های مراقبتی را انجام داد. پیشگیری از ابتلا به عفونت و درمان آن، سایر بیماری‌­های مرتبط با هیدروسفالی می‌­تواند ریسک ابتلا به این عارضه را کاهش دهد.

برای پیشگیری از ضرب دیدن سر رعایت موارد زیر ضروری است:

  • استفاده از وسایل ایمنی مناسب: استفاده از وسایل و تجهیزات ایمنی متناسب با سن و سایز بدن کودک و صندلی مخصوص ماشین می­‌تواند از ضرب دیدن سر کودک یا نوزاد جلوگیری کند. کودکان و بزرگسالان باید هنگام دوچرخه سواری، موتورسواری، اسکیت، اسکی، و مواردی از این قبیل از کلاه ایمنی استفاده کنند.
  • بستن کمربند ایمنی در ماشین: کودکان باید درون صندلی­‌های مخصوص قرار داده شوند و کمربند ایمنی را براساس سن کودک و اندازه بدن او تنظیم کرد. از آنجایی که یکی از دلایل شایع هیدروسفالی، مننژیت است واکسیناسیون در مقابل آن می­‌تواند موثر باشد. والدین باید با پزشک در خصوص واکسیناسیون در مقابل ابتلا به مننژیت مشورت کنند، زیرا این عارضه یکی از دلایل شایع هیدروسفالی است. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری انجام واکسیناسیون مننژیت قبل از دوران نوجوانی و تزریق مکمل آن برای نوجوانان را توصیه کند.

در موارد زیر انجام واکسیناسیون برای کودکان و بزرگسالانی که در معرض ابتلا به مننژیت قرار دارند ضروری است:

  • در صورتی که قصد مسافرت به کشورهایی را دارند که مننژیت بسیار شایع است.
  • در صورتی که دارای اختلالات سیستم ایمنی هستند که این عارضه نقص انتهایی کمپلمان نامیده می­‌شود.
  • در صورتی که طحال فرد آسیب دیده یا از بدن او خارج شده باشد.
  • در صورتی که فرد در خوابگاه دانشکده زندگی می­‌کند.
  • در صورتی که فرد قصد دارد به نیروهای نظامی بپیوندد.

"کپی فقط با ذکر منبع و لینک بلامانع است"